"Ως άνδρας και ως Ρωμαίος" 2

Μάρκος Αυρήλιος,  "Τα εις εαυτόν"
(γραμμένα κοντά στον ποταμό Γρανούα, στα μέρη των Κουάδων)
-  Από το ΒΙΒΛΙΟΝ Β΄ 

11. Σαν να πρόκειται τώρα αμέσως να φύγεις από τη ζωή, έτσι να πράττεις κάθε φορά, έτσι να μιλάς, έτσι να σκέφτεσαι.
Το να ε­γκαταλείψεις την ανθρωπότητα, αν υπάρχουν θεοί δεν είναι διόλου φοβερό, γιατί οι θεοί δεν πρόκειται να σε ρίξουν στο κακό.
Αν πάλι δεν υπάρχουν θεοί ή δεν νοιάζονται για τα ανθρώπινα, τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει για σένα το να ζεις σ’ έναν κόσμο όπου απουσιά­ζουν οι θεοί και η πρόνοια;

Όμως υπάρχουν θεοί και νοιάζονται για τ’ ανθρώπινα, και χάρισαν στον άνθρωπο όλες τις δυνατότητες να αποφεύγει τις πραγματικές συμφορές.
Όσο για τ’ άλλα, αν υπήρχε σ’ αυτά κάτι το κακό, θα πρόβλεπαν ώστε να μπορεί ο άνθρωπος να τ’ αποφεύγει. (Όμως κάτι που δεν σε κάνει χειρότερο άνθρωπο, πώς μπορεί να σου κάνει χειρότερη τη ζωή;).

Δεν είναι αλήθεια ότι τα παράβλεψε αυτά η Φύση του παντός, είτε από άγνοια είτε επειδή τάχα δεν μπόρεσε να τα προλάβει ή να τα διορθώσει.
Ούτε πάλι θα μπορούσε να κάνει τόσο μεγάλο σφάλμα, είτε από αδυναμία είτε από αδεξιότητα, ώστε τα καλά και τα κακά να συμβαίνουν και στους καλούς και στους κακούς, αδιακρίτως.
Θάνατος και ζωή λοιπόν, δόξα και μη δόξα, πόνος και ηδονή, πλούτος και φτώχεια, όλα αυτά τυχαίνουν και στους καλούς και στους κακούς, χωρίς να είναι ούτε ωραία ούτε άσχημα.
Άρα ούτε καλά είναι ούτε κακά.

12. Πόσο γοργά αφανίζονται όλα - μες στον κόσμο τα ίδια τα σώματα, και μες στην αιωνιότητα η μνήμη τους.
Τι λογής είναι ό­ λα τα αισθητά πράγματα, και κυρίως εκείνα που μας δελεάζουν με την ηδονή ή μας φοβίζουν με τον πόνο ή τα κάνει η κενοδοξία μας διαβόητα, πόσο ευτελή και ευκαταφρόνητα, βρώμικα και φθαρτά και πεθαμένα - το μαθαίνουμε με τη δύναμη του νου.
Τι είναι στ’ αλήθεια αυτοί οι άνθρωποι που οι απόψεις τους κι οι κουβέντες τους εξασφαλίζουν την κακή και την καλή φήμη. Τι σημαίνει θάνατος, που αν τον εξετάσεις μεμονωμένα, και ορίσεις την έννοιά του και τον διαχωρίσεις από τους συνειρμούς που μας προκαλεί, δεν θα τον θεωρείς πια τίποτε άλλο, παρά μια λειτουργία της φύσης - κι αν κά­ποιος φοβάται μια λειτουργία της φύσης, έχει μυαλό μικρού παιδιού.
Κ ι όχι μόνο είναι λειτουργία της φύσης, αλλά και προς το συμφέρον της.
Πώς έρχεται σε επαφή με τον θεό ο άνθρωπος, και με ποιο μέρος του εαυτού του, και σε τι διάθεση βρίσκεται τούτο το μέ­ρος του ανθρώπου.

Ι3. Τίποτε αθλιότερο από εκείνον που περιδιαβαίνει τον κύκλο των πραγμάτων και «ανασκαλεύει τα υποκάτω της γης», που λέει ο ποιητής, και ζητά να μάθει τι κρύβεται μες στις ψυχές των άλ­λων, συμπεραίνοντας από κάποια σημάδια, και δεν αντιλαμβάνε­ται ότι το μόνο που του χρειάζεται είναι να σχετιστεί με τον δαί­μονα που ζει εντός του και να τον λατρέψει με ειλικρίνεια.
Και λατρεία θα πει, να τον διατηρήσει αμόλυντο από πάθη και ματαιότητα και δυσαρέσκεια για τα όσα πράττονται από θεούς και ανθρώπους.
Όσα προέρχονται από τους θεούς είναι σεβαστά λόγω της αρετής τους- όσα πάλι προέρχονται από τους ανθρώπους είναι αγαπητά ως συγγενικά μας.
Κάποτε μάλιστα είναι και αξιολύπητα, γιατί οφείλονται σε άγνοια του καλού και του κακού: μια αναπηρία όχι μικρότερη από το να μη μπορείς να διακρίνεις το άσπρο και το μαύρο.

Ι4. Ακόμη κι αν πρόκειται να ζήσεις τρεις χιλιάδες χρόνια ή και τριάντα χιλιάδες, να θυμάσαι πως κανείς δεν χάνει ζωή άλλη από αυτή που ζει, ούτε ζει άλλη ζωή από αυτή την οποία χάνει.
Έτσι, η μεγαλύτερη μακροβιότητα κι η πιο σύντομη ζωή καταλήγουν να είναι το ίδιο πράγμα, αφού το παρόν είναι ίσης διάρκειας για όλους, και ό,τι έχει χαθεί δεν μας ανήκει πια- οπότε, αυτό που χάνεται είναι προφανώς ακαριαίο.
Δηλαδή, ούτε το παρελθόν του μπορεί να χάσει κανείς, ούτε το μέλλον.

Πώς γίνεται να στερηθεί αυτό που δεν έχει;
Τούτα τα δυο να θυμάσαι πάντα: πρώτον, ότι τα πάντα ανέκαθεν, είναι ίδιας λογής και ανακυκλώνονται, και δεν έχει καμιά διαφορά το να βλέπεις τα ίδια πράγματα επί εκατό ή διακόσια χρόνια ή επί μια αιωνιότητα.
Και δεύτερον, ότι ο μακροβιότερος άνθρωπος και αυτός που θα πεθάνει πολύ νωρίς, το ίδιο πράγμα χάνουν: μόνο το παρόν θα στερηθούν -αν πούμε πως κι αυτό δικό τους είναι-, ενώ ό,τι δεν έχεις, δεν μπορείς να το χάσεις.

Ι5. Ότι όλα είναι η ιδέα που έχουμε γι’ αυτά.
Είναι προφανές ότι ισχύει τούτη η φράση, που αποδίδεται στον Μόνιμο τον Κυνικό. Προφανής και η χρησιμότητά της, αν δεχτείς το ουσιαστικό της νόημα στο μέτρο που αληθεύει.

16. Ατιμάζει τον εαυτό της η ανθρώπινη ψυχή, πρώτα και κύρια όταν γίνεται ένα απόστημα, κάτι σαν σπυρί πάνω στο σώμα του κόσμου - εφ’ όσον η ευθύνη βαραίνει την ίδια.
Βλέπεις, το να δυσανασχετείς με κάτι που συμβαίνει, σημαίνει αποστασία από τη Φύση, στην οποία εμπεριέχονται και των άλλων οι φύσεις.
Δεύτερον, ατιμάζει τον εαυτό της όταν αποστρέφεται κάποιον άνθρωπο ή όταν κινείται ενάντιά του για να του κάνει κακό· και τέτοιες εί­ναι οι ψυχές όσων οργίζονται.
Τρίτον, ατιμάζεται όταν την κατα­βάλλει η ηδονή ή ο πόνος.
Τέταρτον, όταν υποκρίνεται και κάνει ή λέει κάτι προσποιητά και ψεύτικα.
Πέμπτον, όταν οι πράξεις κι οι επιθυμίες της δεν κατευθύνονται προς κάποιον σκοπό, αλλά γίνονται στην τύχη κι είναι ανακόλουθες, τη στιγμή που θα πρέπει ως και το παραμικρό να γίνεται σύμφωνα με την αναγωγή του στον τελικό σκοπό.
Και τελικός σκοπός των έλλογων όντων είναι να ακολουθούν τον λόγο και τον νόμο της πιο σεβάσμιας όλων των πόλεων και πολιτειών.

17. Της ανθρώπινης ζωής ο χρόνος είναι μια στιγμή, η ουσία της ρευστή, οι αισθήσεις αμυδρές, του κορμιού η σύσταση φθαρτή, η ψυ­χή μια σβούρα, η τύχη ανεξιχνίαστη κι η φήμη προϊόν ακρισίας.
Με δυο λόγια, όλα του σώματος είναι ρευστά σαν ποταμός, ενώ της ψυχής είναι όνειρο και ψευδαίσθηση- η ίδια η ζωή είναι πόλεμος και ταξίδι σε ξένο τόπο, κι η υστεροφημία είναι λήθη.

Ποιος μπορεί να μας παρασταθεί στο δρόμο; Η φιλοσοφία και μόνον αυτή.
Και φιλοσοφία θα πει, να διατηρείς τον δαίμονα που ’χεις μέσα σου απρό­σβλητο, σώο και αβλαβή, υπεράνω πόνων και ηδονών
- τίποτα να μην κάνεις στα κουτουρού, τίποτα στα ψεύτικα και με υποκρισία
- φιλοσοφία θα πει να μην έχεις ανάγκη από το τι κάνει ή δεν κάνει ο άλλος
- κι ακόμη, ό,τι σου προκύψει και ό,τι σου στέλνει η μοίρα, ο δαίμονάς σου να τα δέχεται, ως προερχόμενα κάπου από κει, απ’ όπου προέρχεται κι αυτός.

Και πάνω απ’ όλα, να περιμένεις τον θάνατο με γαλήνιο νου, ως κάτι που δεν είναι παρά μια ακόμα διάλυση στοιχείων που συνθέτουν κάθε έμβιο ον.
Μεταβάλλονται αυ­τά τα στοιχεία, το καθένα σε κάτι άλλο, και δεν είναι διόλου τρομερό αυτό.
Αν είναι έτσι, τι σου κακοφαίνεται αυτή η μεταβολή και διάλυση των πάντων;
Αφού γίνεται σύμφωνα με τη Φύση.
Και ό,τι είναι σύμφωνο με τη Φύση δεν είναι κακό.

Μέρος  1^ο

pep.uoi – [2fA]

                                                                           

"Ως άνδρας και ως Ρωμαίος" 1

Μάρκος Αυρήλιος,  "Τα εις εαυτόν"
(γραμμένα κοντά στον ποταμό Γρανούα, στα μέρη των Κουάδων)
-  Από το ΒΙΒΛΙΟΝ Β΄  

I. Από νωρίς το πρωί να λες μέσα σου: σήμερα θα συναντηθώ με τον πολυάσχολο, με τον αχάριστο, με τον αλαζόνα, τον δολερό, τον φθονερό, τον ακοινώνητο.
Τους συμβαίνει να είναι έτσι, επειδή αγνοούν το αγαθό και το κακό.
Εμένα όμως, που στοχάστηκα τη φύση του αγαθού κι είδα την ομορφιά του, και τη φύση του κακού κι είδα την ασχήμια του, και τη φύση του ανθρώπου που σφάλλει, κι είδα ότι είναι συγγενής μου, όχι από το ίδιο αίμα ή σπέρμα, αλ­λά από τον ίδιο Νου, και ότι έχει τη θέση του μέσα στο θείο έργο, εμένα δεν μπορεί να με βλάψει κανείς από τους παραπάνω, γιατί κανείς τους δεν μπορεί να με εμπλέξει στην αισχρότητα.

Επίσης δεν μπορώ να οργίζομαι μ’ ένα συγγενικό μου πρόσωπο και να το μισώ. 

Γεννηθήκαμε για να συνεργαζόμαστε μεταξύ μας, όπως τα πόδια, τα χέρια, τα βλέφαρα, όπως η πάνω και κάτω σειρά των δοντιών.
Το να κάνουμε αντίπραξη ο ένας στον άλλο, είναι παρά φύσιν.
Και η αγανάκτηση και η αποστροφή αποτελούν αντίπραξη.

2. Ό ,τι και να ’ναι αυτό που είμαι: λίγες σάρκες, λίγη πνοή και το ηγεμονικόν.
Τις σάρκες περιφρόνησέ τες: αίμα βρώμικο είναι, κοκαλάκια και ένα πλέγμα από νεύρα, φλέβες κι αρτηρίες.
Δες και τι σόι πραματάκι είναι κι η ανάσα σου: σκέτος αέρας και πάντα διαφορετικός- μια τον βγάζεις προς τα έξω, μια την ξαναρουφάς.

Και τρίτο, το ηγεμονικόν...
Παράτα τα βιβλία- μη σε αποσπούν άλλο, δεν σου επιτρέπεται.
Σαν να ζυγώνει ο θάνατός σου, βάλε με τον νου σου πως γέρασες πια·
μην το αφήνεις άλλο υποδουλωμένο- να μην το ορί­ζουν σαν νευρόσπαστο οι ορμές σου οι ακοινώνητες, να μην αγανακτεί με τη μοίρα και με το παρόν, να μη στραβοκοιτάζει το μέλλον.

3. Όσα είναι έργα των θεών, είναι πλήρη προνοίας.
Όσο για τα τυχαία συμβάντα, δεν είναι ανεξάρτητα από την Φύση, παρά εί­ναι συνυφασμένα και διαπλεγμένα με τα όσα διοικεί η πρόνοια.
Όλα από κει απορρέουν- και ενυπάρχει σ’ αυτά η αναγκαιότητα και ό,τι είναι προς το συμφέρον του σύμπαντος κόσμου, μέρος του οποίου είσαι κι εσύ.
Και για κάθε επιμέρους κομμάτι της φύσης, καλό είναι ό,τι φέρει η Φύση του σύμπαντος κόσμου κι ό,τι την συντη­ρεί.
Και τον κόσμο συντηρούν οι μεταβολές των στοιχείων, αλλά και των σύνθετων σωμάτων.
Αυτά να σου είναι αρκετά· έχε τα για θεωρητικές αρχές, πάντα.
Κι άσε τη δίψα για τα βιβλία, για να μη πεθάνεις βαρυγκωμώντας, μα αληθινά καλοδιάθετος και από τα βάθη της καρδιάς σου ευγνώμων στους θεούς.

4. Θυμήσου πόσον καιρό τα αναβάλλεις αυτά, και πόσες φορές σου έδωσαν προθεσμίες οι θεοί και συ δεν τις χρησιμοποίησες.
Όμως πρέπει πια να αντιληφθείς τίνος κόσμου είσαι κομμάτι, και τίνος κυβερνήτη του κόσμου απόρροια είναι η υπόστασή σου· και πως ο χρόνος σου έχει ένα όριο, κι αν δεν τον χειριστείς, έτσι ώστε να διώξεις τα σύννεφα, ο χρόνος θα φύγει και θα χαθεί και θα χαθείς κι εσύ, χωρίς να σου ξαναδοθεί καμία δυνατότητα.

5. Την κάθε σου στιγμή ρωμαλέος, ως άνδρας και ως Ρωμαίος, φρόντιζε αυτό που περνά από το χέρι σου, με ανεπιτήδευτη σεμνότητα, με φιλοστοργία, ελευθεροφροσύνη και αίσθημα δικαίου, διασφαλίζοντας την αποδέσμευσή σου από κάθε άλλη εξωτερική εικόνα.
Και θα την διασφαλίσεις, αν κάθε σου πράξη την κάνεις σα να ήταν η τελευταία της ζωής σου· απαλλαγμένη από κάθε απερισκεψία και εμπάθεια ενάντια στις λογικές κρίσεις, από κάθε υποκρισία, φιλαυτία και δυσφορία γι’ αυτά που σου έλαχαν από τη μοίρα.

6. Ατιμάζεις, ατιμάζεις τον εαυτό σου, ψυχή- και δεν θα σου μεί­νει πια καιρός να τον τιμήσεις. Μια στιγμή μοναχά κρατά η ζωή του καθενός, κι η δική σου σχεδόν πέρασε κιόλας, κι εσύ δεν σέβεσαι τον εαυτό σου, παρά αποθέτεις την καλή σου μοίρα στις ψυχές των άλλων.

7. Σου τραβά την προσοχή κάτι που έρχεται απ’ έξω;
Δίνε στον εαυτό σου την άνεση να μάθει και κάτι καινούργιο και καλό, και μη παρασύρεσαι εδώ κι εκεί.
Ήδη πρέπει να φυλάγεσαι από κείνο το άλλο είδος περιπλάνησης- γιατί σαχλαμαρίζουν και με πράξεις, όσοι απόκαμαν απ’ τη ζωή χωρίς να έχουν βάλει έναν σκοπό, στον ο­ποίο να στρέφουν την κάθε τους ενόρμηση και σκέψη, μια για πά­ντα.

8. Δύσκολα θα δεις κάποιον να δυστυχεί επειδή δεν ξέρει τι γίνεται μες στην ψυχή του άλλου· όμως εκείνοι που δεν παρακολουθούν της δικής τους ψυχής τις κινήσεις, δεν μπορεί παρά να δυστυχήσουν.

9. Αυτό να αναλογίζεσαι πάντα: ποια είναι η Φύση του παντός και ποια η δική μου φύση, και πώς σχετίζεται η μια με την άλλη και ποιο μέρος ποιου συνόλου είναι η δική μου· και πως κανείς δεν σ’ εμποδίζει να κάνεις και να λες ό,τι είναι σύμφωνο με τη Φύση, της οποίας είσαι μέρος.

10. Με λόγο φιλοσοφικό ο Θεόφραστος, συγκρίνοντας τα σφάλματα μεταξύ τους -και με τρόπο απλό, έτσι που να διευκολύνει τον καθένα να κάνει τέτοιου είδους συγκρίσεις, ισχυρίζεται ότι τα σφάλματα που οφείλονται στην επιθυμία είναι βαρύτερα από τα σφάλματα που οφείλονται σε θυμό.

Γιατί ο θυμωμένος προφανώς, όταν στρέφει τα νώτα του στη λογική το κάνει με κάποιο πόνο και με κρυφούς ενδοιασμούς. Ενώ αυτός που σφάλλει από επιθυμία, νικημένος καθώς είναι από την ηδονή, δείχνει πιο ακόλαστος και θη­λυπρεπής.
Σωστά λοιπόν, και με τρόπο αντάξιο της φιλοσοφίας, εί­πε ο Θεόφραστος ότι το σφάλμα που διαπράττεται με ευχαρίστηση, αρμόζει να το καταδικάζουμε πιο αυστηρά από ό,τι το σφάλμα που διαπράττεται με λύπη.
Γενικά, ως ήδη αδικημένος και στενοχωρημένος, ο ένας αναγκαστικά θα νιώσει θυμό, ενώ ο άλλος από μόνος του κατευθύνεται προς την αδικία, παρασυρμένος από την επιθυμία του. 

pep.uoi – [2fA]